የኢትዮጵያውያን ገዳምና ተማሪ-ቤት በቫቲካን፤ ግርማይ ተስፋጊዮርጊስ፤ ሰሜን አሜሪካ (ጥር 2012 ዓም)

መግቢያ 

እንደሚታወቀው ከጥንት ጀምሮ ከልዩ ልዩ የዓለም ክፍሎች መነኮሳውያንና ሌሎች መንፈሳውያን ክርስትያኖች የቅዱስ ጴጥሮስንና የቅዱስ ጳውሎስን መቃብር ለመሳለም ወደ ሮም ይሄዱ ነበር። የሮም ርእሰሊቃነ ጳጳሳት እነዚህን ነጋድያን (ፒልግርምስ) ፕሮፓጋንዳ ፊደ (Propaganda Fide) በተባለ በሮም ከተማ በሚገኝ እንግዳቤት በጊዜያዊነት ያስቀምጧቸው ነበር። ከነዚህ የቅዱስ ጴጥሮስንና የቅዱስ ጳውሎስን መቃብር ለመሳለም በኢየሩሳሌም በኩል ወደ ሮም ከሄዱት ተሳላሚዎች መካከል ኢትዮጵያውያን ይገኙበታል። በርእሰሊቃነ ጳጳሳት ሲስቱስ ፬ኛ ዘመነ ጵጵስና (1471-1484) ኢትዮጵያውያንን ከሌሎች ለይተው በቫቲካን ውስጥ በቅዱስ ጴጥሮስ መቃብር አጠገብ (አሁን የቅዱስ ጴጥሮስ ካቴድራል ያለበት ጎን) አንድ ቦታ ሰጧቸው። ይህ በሮም ሊቃነጳጳሳት ለኢትዮጵያውያን የተሰጠው ቦታ በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም (San Stefano degli Abyssini) ሆኖ ራሱን የቻለ እንግዳቤት (መኖርያ ቤትያለው ነው። በነገራቸን ላይ የያኔ ቤተክርስቲያን እስካሁን ድረስ አለ። ኋላ ግን መኖርያ ቤት በነበረበት ቦታ ላይ ለኢትዮጵያውያን የሚሆን ኮሌጅ (Collegio Etiopico) ተሰርቶበታል።

ይህ ቦታ ለኢትዮጵያውያን ከተሰጠ በኋላ ወደ ሮም የሄዱ ኢትዮጵያውያን ነጋድያን (ተሳላሚዎች) ሁሉ የሚያርፉት በዚሁ ቦታ ነበር። ቦታው ሲበላሽ ራሳቸው እያሳደሱ ከዘመን ወደዘመን እንዳስተላለፉም ግልጽ ነው። ለምሳሌአባ ሃብተማርያም ዘደብረጉባኤና አባ ተክለማርያም ዘደብረዲማ ከመንበረጴጥሮስ ተከታዮች ለኢትዮጵያውያን የተሰጠው ቤተክርስቲያን አርጅቶና ተበላሽቶ ስላገኙት በገንዘባቸው እንደገና አድሰውታልየሚል በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን ውስጥ በእብነበረድ ላይ በግዕዝ ቋንቋ ተጽፎ ይገኛል።

ርእሰሊቃነ ጳጳሳት በነዲክቶስ ፲፭ኛ 1919 ኢትዮጵያ ከድሮ ጀምራ በቫቲካን ውስጥ የነበራትን ቤት የመንገደኞች ማረፊያ ብቻ መሆኑ ቀርቶ ቋሚ የተማሪቤት (ኮሌጅ) እንዲሆንደረጉ። በርእሰ ሊቃነ ጳጳስት በነዲክቶስ ፲፩ኛ የሰሩት ኮሌጅ ስላረጀና የተሰራበት ቦታ እዛ ይኖሩ ለነበሩ ተማሪዎች ጤና የማይመች ስለነበር ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ፒዮስ ፲፩ኛ በቫቲካን አታክልት መሃል ከፍ ባለ ቦታ ላይ ሌላዲስ ኮሌጅ አሠሩ። ይህ ኮሌጅ ከተመሠረተ ዘንድሮ (2019) መቶኛ ዓመት ሆኖታል። ይህ ኮሌጅ እንዲመሠረት ምክንያት የሆኑት ከቀድሞ ዘመናት ጀምረው በእግር ከኢትዮጵያ ወደ ኢየሩሳሌም ከዛም ወደ ሮም በመጓዝ የቅዱስ ኢስጢፋኖስን ገዳም ያቆዩ መነኵሳት ስለነበሩ ነው፤ ስለነሱ እንመልከት።

ላይ እንደተጠቀሰው ኢትዮጵያውያን ተሳላሚዎች ከአስራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን ጀምረው የቅዱስ ጴጥሮስንና የቅዱስ ጳውሎስን መቃብር ለመሳለም ወደ ሮም ይሄዱ እንደነበረ በቫቲካን መዛግብትና በአንዳንድ የታሪክ ጸሓፊዎች ሰነዶች ተጽፎ ይገኛል። የሮም ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ለነዚህ ተሳላሚዎች በቫቲካን ውስጥ የሚገኝ ትልቁን ቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም የሚባለውን ጥንታዊ ቤተክርስቲያን ከነ እንግዳ ማኖርያ ቤት ሰጡዋቸው። ይህ ቤተክርስቲያን ለኢትዮጵያውያን ከተበረከተ በኋላ Santo Stefano Dei Mori “የቀይ ዳማዎች ቅዱስ እስጢፋኖስተባለ። ከዛን ጊዜ ጀምሮ ይህ ቦታና ገዳም በኢየሩሳሌም በኩል ወደ ሮም ይሄዱ የነበሩ ኢትዮጵያውያን መነኮሳት የሚያርፉበት ንብረት ሆነ። መነኵሴዎቹ ከየትኞች የኢትዮጵያ ገዳሞች ይመጡ እንደነበረ ሁሉ በቫቲካን መዛግብት ተጽፎ ይገኛል። ደብረዳሞ፣ ደብረሊባኖስ፣ ደብረቢዘን ወዘተ ለምሳሌ ሊጠቀሱ ይችላሉ። ኢትዮጵያ ከሌሎቸ ክርስተና ከተቀበሉ አገሮች ጋር ግንኙነት ማድረግ በማትችልበት ጊዜ ብዙ ጭንቅና ረሃብ ችለው ነበር እነዚህ መነኮሳትና ተሳላሚዎች በመንገድ ላይ ሊደርስባቸው የሚችለውን ችግርና አደጋ ተቋቁመው ከኢትዮጵያ ወደ ኢየሩሳሌምና ሮም ይጓዙ የነበሩት።  

1404 ዓም ቀደም ብሎ ከኢትዮጵያ ንጉሥ በአንድ ጣልያናዊ በኩል ለሮም ሊቃነ ጳጳሳት የተላከ ገጸበረከት መድረሱንና አለመድረሱን ለማረጋገጥ  ሶስት ኢትዮጵያውያን በንጉሠ ነገሥታቸው ተልከው ወደ ሮም እንደሄዱና እንደደረሱ ተመዝግቦ ይገኛል። 1403 . . እስከ ፍሎረንስ ጉባኤ (1441) ድረስ ብዙ ኢትዮጵያውያን ወደ ሮም ተጉዘዋል፡፡ ከኢትዮጵያ የሚመጡ ነጋድያይ (ተሳላሚዎች) በሮም ሲኖሩ ከመኖርያ ቤት በተጨማሪ ለዕለት ምግባቸውና ለልብሳቸው ፓፓዎቹ ያስቡላቸው ነበር።  ለነዚህ ተሳላሚዎች በጎ ተግባር ያደርጉ ከነበሩ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት በስም የተጠቀሱም አሉ፦ ቦኒፋቾ ፬ኛ፣ ጎርጎሪዮስ ፲፪ኛ፣ ማርቲኖስ ፭ኛ፣ አውጎኒዮስ ፬ኛ፣ እስክንድር ፫ኛ፣ ሲክስቱስ ፬ኛ፣ ቀለምንጦስ ፯ኛ፣ ጳውሎስ ፫ኛ ወዘተ ኢትዮጵያውያን መነኵሳት ጉብኝታቸውን ጨርሰው ወደ አገራቸው በሚመለሱበት ጊዜ ጳጳሳቱ የጉብኝታቸውን ምስክር ሰጥተው በመንገድ ላይ እንዲረዱ ያደራ ደብዳቤ ይሰጡዋቸው እንደነበረም ተመዝግቧል። 1441 . . የኢትዮጵያ መነኵሳት ኒቆዲሞስ በተባለ አበምኔት ተልከው ከኢየሩሳሌም በፍሎረንስ ጉባኤ ለመሳተፍ ሄደዋል፡፡ ከዚያም ወደ ኢየሩሳሌም ከመመለሳቸው በፊት ሮምን ሊጎበኙ እንደሄዱና በሮም ቤተክርስቲያንና በመንግሥት ባለስልጣናት እንዲሁም በህዝብ ትልቅ አቀባበል እንደተደረገላቸው ተመልክቷል።

የኢትዮጵያ መነኮሳት ወደ ሮም መሄድ ከጀመሩ እስከ 15 ክፍለዘመን መጨረሻ ድረስ በቅዱስ እስጢፋኖስ ቀዳሜ ሰማዕት ገዳም ይኖሩ የነበሩት የቅዱስ ጴጥሮስ ካቴድራል ካህናት እንግዶች ሁነው ነበር፣ ከዛ በኋላ ግን የቅዱስ ኢስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን ከነ መኖርያ ቤቱ የነሱ ንብረት ሆነ፣ የገዳሙ ባለቤቶችም ለመሆን በቁ።

በርእሰሊቃነ ጳጳሳት ልዮን ፲ኛ ዘመነ ጵጵስና (1513-1521) በገዳሙ 30 የሚሆኑ ኢትዮጵያውያን መነኰሳት ይኖሩ እንደነበረና አንድ አባ ቶማስ የሚባል አንድ ዓይኑ የተጎዳ ኢትዮጵያዊ መነኵሴ የገዳሙ አበምኔት ሆኖ እንደተመረጠ ተመዝግቧል። ቶማስ በጣም ሊቅ እንደነበረና ፓፓው በጣም ይወዱት ነበር ይባላል። አባ ቶማስ ከሁለት ዓመት በኋላ ታሞ እንደሞተና በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም በክብር እንደተቀበረ ይነገራል። ከአባ ቶማስ ቀጥሎ አባ ዕንቊማርያም የተባሉ ተመረጡ፤ ከርሳቸው ቀጥሎም አባ ተክለማርያም ወይም ክፍለማርያም የሚባሉ ተመረጡ፤በዘመናቸው መነኵሳቱ የሚመሩበት ሕግ ወጣ። ቀጥለው አባ ዮሓንስ የሚባሉ ተሾሙ፡፡ በዘመናቸው ሁለተኛ የተሻሻለ የጎብኝዎች ሕግ አባ ተስፋጽዮን በሚባሉ የመነኵሳቱ አበነፍስ በነበሩ መነኵሴ አማካይነት ተደነገገ። ሕጉ በግዕዝ ቋንቋ ተጽፎና ወደ ላቲን ተተርጐሞ የሁለቱም ቋንቋዎች ግልባጭ በገዳሙና በቫቲካን መዝገብ ቤት ተቀምጦ ነበር። ዮሓንስ በሹመታቸው 32 ዓመት እንደቆዩና ክርሳቸው በኋላም ዮሓንስ መጥምቅ፣ጊዮርጊስ፣ ማርቆስ፣ ያዕቆብ፣ ሩፋኤል፣ ዮሓንስ አፈርዮ ወዘተ አበምኔቶች ሆነው እንደተሾሙ ተመልክቷል። ከዚህ ሁሉ የምንረዳው 15ኛው ክፍለዘመን የጀመረው የቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም 16ኛው ክፍለዘመን አንድ ትልቅ ገዳም ሆኖ እንደነበረ ነው። 

በዘመኑ የሮም ፖፕ በነበሩ ሊዮን ፲ኛ እና በኢትዮጵያ ንጉሠነገሥት መካክል በመልእክተኞች አማካይነትና በደብዳቤዎች ግንኙነት ይደረግ እንደነበረ ተመዝግቧል። ስለዚህም በተዋህዶ ቤተክርስቲያንና በካቶሊክ (ቫቲካን) መሃል ጥሩ የመተባበር መንፈስ ነበር፡፡ ይህ መልካም ግንኙነት በፖፕ ቀሌምንጦስ ፯ኛ ጊዜም ቀጥሏል። ስለዚህም የኢትዮጵያ ንጉሠነገሥት ዳዊት ፪ኛ ወይም ልብነ ድንግል ለፖፑ አንድ ደብዳቤና አንድ የወርቅ መስቀል አልቫረዝ በተባለ ፖርቱጋላዊ መነኵሴ አማካይነት ልከውላቸው ነበር።

1550ዎች በቫቲካን ወደ 70 የሚጠጉ ኢትዮጵያውያን መንኮሳት እንግዶች ይኖሩ ነበር። ከነዚህ ብዙ ጊዜ ስማችው ተመልክቶ የሚገኝ አባ ጊዮርጊስ፣ አባ ዮሓንስ መጥምቅና አባ ተስፋጽዮን የሚባሉ ናቸው። አባ ዮሓንስ መጥምቅ በፖፕ ቤት የታወቀና የተወደደ እንደነበረ ተነግሮለታል። ከኢትዮጵያዊ አባትና ከግብጻዊት እናት በቆጵሮስ ደሴት ተወልዶ ያደገ ኢትዮጵያዊ እንደነበረ ፣ በቆጵሮስ በሚገኝ የኢትዮጵያ ገዳም ከመነኰሰ በኋላ ብዙ አገር ስለጎበኘ ብዙ ቋንቋ ያውቅ እንደነበረ ተነግሮለታል። የእስክንድርያ ሊቀ ጳጳስ ወደ ፖፕ ፕዮስ ፬ኛ በዓረብኛ የጻፉትን ደብዳቤ ወደ ላቲን ቋንቋ ተርጉሟል፣ የኢትዮጵያ ንጉስ አጼ ዳዊት ፪ኛ ወደ ፖፕ ቀሌምንጦስ ፯ኛ የጻፉትን ደብዳቤ የተርጐመም እሱ ነበር። ፖፑ ከምስራቃውያን አብያተ ክርስቲያናት ጋር በነበራቸው ግንኙነት በእውቀቱ ይረዳቸውም ነበር። ስለዚህ ፖፑ በቆሮንጦስ ይገኝ የነበረው የኢትዮጵያ ገዳም ዋና ሆኖ እንዲቀመጥ ላኩት።

በየዘመኑ በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም ይኖሩ ከነበሩ ኢትዮጵያውያን መነኮሳት ብዙዎች ኢትዮጵያንና የኢትዮጵያን ታሪክ፣ እንዲሁም ቋንቋን ለአውሮጳውያን በማሳወቅ ረገድ ብዙ አስተዋጾኦ አበርክቷል። ከነዚህ ሁሉም የላቀ አስተዋጽኦ ያደረጉ፣ በትምህርታቸው በጣም ይታወቁ የነበሩና በፈረንጆቸጴጥሮስ ህንዳዊተብለው ይጠሩ የነበሩ አባ ተስፋጽዮን ማልህዞ ናቸው። እርሳቸው በኢየሩሳሌም ጥቂት ዓመታት ከተቀመጡ በኋላ ከሁለት መነኮሳት ጓደኞቻቸው ጋር ወደ ሮም የሄዱት 1538 ነበር። ሮም እንደደረሱ ከሌሎች ኢትዮጵያውያን መነኵሳት ጋር በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም ተቀምጠው ለሶስት ዓመት የላቲን ቋንቋ ተምረዋል። ሌሎቸ ብዙ ቋንቋዎችንም ያውቁ ነበር፣ እንዲሁም በቅዱሳን መጻሕፍት የበሰሉ ሰው ነበሩ፣ ስለዚህም ብዙ ሰው ያደንቃቸው እንደነበረ በተለይ በፈረንጆቸ ሊቃውንት ዘንድ እጅግ የተመሰገኑ እንደነበሩ ታሪካቸው ይገልጻል። አባ ተስፋጽዮን 1548-49 በግዕዝ ቋንቋ  የመጀመሪያ የሆነውን የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት አሳትመዋል፤ የግዕዝ የቅዳሴ መጽሓፍ (የሓዋርያት አኰቴተ ቁርባን) እና እንዲሁም አንድ ሌላ ስለ ክርስትና በግዕዝ የተጻፈ መጽሓፍ ወደ ላቲን ተርጒመውሳትመዋል። የኢትዮጵያን ቋንቋ ለማጥናት ብዙ ሊቃውንት ወደ እርሳቸው ይሄዱ ነበር። ከእርሳቸው ተምረው የተጠቀሙና ቁምነገር የሰሩ እነ ጳውሎስ ጀቦ፣ ፔትሮ ጓልትየሪ፣ ማርዮ ቪቶርዮን መጥቀስ ይቻላል። ከነዚህ ፔትሮ ጓልትየሪ ብዙ ቋንቋ ያውቅ እንደነበረና የፖፕ ጸሓፊ ሆኖ እንዳገለገለ ተመዝግቧል። እንዲሁም አባ ተስፋጽዮን መጻሕፍትን ከግዕዝ ወደ ላቲን  ሲተረጒሙ እንደረዳቸው ተጠቅሷል።

ለኢትዮጵያውያን መነኮሳት ማረፊያ (ገስት ሃውስ) እንዲሆን 1481 በፖፕ ሲክስቱስ ፬ኛ የተሰጠውን የቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም የኢትዮጵያውያን ንብረት እንዲሆን ፖፕ ጳውሎስ ፫ኛ በአባ ተስፋጽዮን አማካይነት በጽሑፍ አጸደቁ። በዛን ጊዜ በቤተክርስቲያኑ አጠገብ ለኢትዮጵያውያን መነኵሴዎች ሌላ ኣዲስ ቤት ተሰራ። ቲቮሊ በተባለ ሌላ አከባቢ ደግሞ የመነኵሴዎቹ የዕረፍት ጊዜ ማረፊያ የሚሆን ቦታ ሰጧቸው። ፖፕ ዩልዩስ ፫ኛም አባ ተስፋጽዮንን ስለኢትዮጵያ ጉዳይ አማካሪ አድርገው ነበር። የኢየሱሳውያን ማህበር ወደ ኢትዮጵያ እንዲላክ ምክር የሰጡም እርሳቸው ናቸው ይባላል። አባ ተስፋጽዮን በነሓሴ 28 ቀን 1550 42 ዓመት ዕድሜአቸው፣ ወደ ሮም በሄዱ 12 ዓመት፣ ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ።

Screen Shot 2019-12-11 at 6.48.28 PMየቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም

በቫቲካን የኢትዮጵያውን ገዳም አስተዋጽኦ

አባ ተስፋጽዮንና ሌሎች በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ይኖሩ ከነበሩ ኢትዮጵያውያን መነኵሴዎች ብዙዎቹ ከፍ ያለ እውቀት እንደነበራቸውና ኢትዮጵያና ቋንቋዋ በአውሮጳውያን ዘንድ እንዲታወቁ ብዙ አስተዋጽኦ አድርገዋል ፡፡ በዚያን ጊዜ ብዙ የአውሮጳ ሊቃውንት በራሳቸው ፍላጎት ሆነ በመንግስታቸው ተልከው ወደ ገዳማውያኑ እየሄዱ ስለ ኢትዮጵያ ሰፊ ጥናት ያደርጉ ነበር። በየጊዜው ርእሰሊቃነ ጳጳሳትና ሌሎች ባለስልጣናት መኖክሴዎቹን ወደ ቤቶቻቸው እየጠሩ ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ፣ ሃይማኖትና ባህል ይጠይቋቸውና ከነሱ ብዙ እውቀት ይቀስሙ ነበር። ስለዚህ ስለ ኢትዮጵያ ጥናት በመላው አውሮጳ ሊዘረጋ የቻለው በዚሁ ገዳም በሚኖሩ ኢትዮጵያውያን መነኩሴዎች አማካይነት ነበር። ይሁን እንጂ እነሱ ያበረከቱትን አስተዋጽኦ በሰፊው መዘርዘር የዚህ አጭር ጽሑፍ ዓላማ ስላልሆነጫጭር ነጥቦችን ጠቀስ አድርጌ አልፈዋለሁ፡፡

የኢትዮጵያ ቋንቋ ጥናት በአውሮጳ በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም እንደተጀመረ ከሁሉ በፊት የገለጸ ጆሓንስ ፖትከን የተባለ የጀርመን ምሁር ነበረ። እሱ የግዕዝ ቋንቋ የተማረው በሮም የፖፕ ጸሓፊ በነበረበት ጊዜ አባ ቶማስ ወልደ ሳሙኤል ከተባለ የኢየሩሳሌም ነዋሪና በሮም የፖፕ ለኦ ፲ኛ እንግዳ ከነበረ ኢትዮጵያዊ ነበር። ጆሓንስ ፖትከን በግዕዝ ቋንቋ ፊደልን ቀርጾ ለመጀመርያ ጊዜ በግዕዝ ቋንቋና ፊደል የዳዊት መጽሓፍ (መዝሙር ዘዳዊት) በሰኔ/ሓምሌ 1513 አሳተመ።

አባ ተስፋጽዮን ያስተማሩት ማርዮ ቪቶርዮ የተባለ ኢጣልያናዊ የኢትዮጵያን ነገሥታት ስም ዝርዝር የያዘ መጽሐፍና አንድ ትንሽ የግዕዝ ሰዋስው ለመጀመርያ ጊዜ አሳተመ።

በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም ከተማሩት አንዱ ያዕቆብ ወመርስ የሚባል ዶመኒካዊ የግዕዝና የላቲን መዝገበ ቃላት ለመጀመርያ ጊዜ ጻፈ። ቴዶር ፒተር የሚባል የዴንማርክ ተወላጅም ብዙ የኢትዮጵያ መጻሕፍት እንዳሳተመ ይነገራል።

ኢዮብ ሉዶልፍ የሚባል የጀርመን ተወላጅ ወደ ቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም እየተመላለሰ አባ ጎርጎርዮስ ከሚባሉ ኢትዮጵያዊ መነኵሴ ተምሮ በብዛት የግዕዝ ሰነዶች የሚገኝበት በላቲን ቋንቋ የተጻፈ የኢትዮጵያ ታሪክ የሚል መጽሐፍ አሳተመ፡፡

Screen Shot 2019-12-10 at 6.18.15 PMScreen Shot 2019-12-10 at 6.19.30 PMScreen Shot 2019-12-10 at 6.19.16 PM

 

የኢትዮጵያውያን ማረፊያ ወደ ኢትዮጵያውያን ኮሌጅ ተለወጠ

በአጼ ሱስኒዮስ ዘመነመንግሥት በኢየሱሳውያንና በኢትዮጵያውያን መካከል የተፈጠረው የሃይማኖት ክርክርና ጠብ በቅዱስ እስጢፋኖስ ገዳም ላይም ችግር ፈጠረ። በዚህ ምክንያት ወደ ሮም ይሄዱ የነበሩ ኢትዮጵያውያን መነኵሴዎቸ ቁጥር እየቀነሰ ሄደ፤ ቀስ በቀስም አቋረጠ። ይሁን እንጂ የሮም ርእሰሊቃነ ጳጳሳት ለዚህ ገዳም ትልቅ ግምት ይሰጡ ስለነበረና ገዳሙ አንድ ቀን እንደገና በኢትዮጵያውያን መነኵሴዎች እንዲያዝ ተስፋ ስለነበራቸው ጠንቅቆ የሚይዘው ኃላፊ እየሾሙበት ቆይቷል። በዚህን ጊዜ በገዳሙ መነኵሴዎች እንዳልነበሩ ስላወቁ 1727 ጀምረው ግብጻውያን ይህን ገዳም ለመውረስ የተቻላቸውን ሁሉ አደረጉ። ለጊዜው ተሳካላቸው፥ ስለዚህ ለተወሰነ ጊዜ ገዳሙ በግብጻውያን እጅ ገብቶ ነበር። ግብጻውያን ብዙ መነኵሴዎች ካገራቸው በማስመጣትና በስፍራው ብዙ ሰው በማስፈር ገዳሙን ለሁልጊዜ ለመያዝ ጥረት ቢያደርጉም አልተሳካላቸውም። 1815 የሃይማኖት አስፋፊ ማህበር (ፕርፓጋንዳ ፊደ) ካቶሊካዊት ሃይማኖት በኢትዮጵያ እንዲስፋፋ ስላሰበ ከካፑቺን ማህበር ጋር በመነጋገር በነሱ አማካይነት አንድ በችሎታው የታወቀ ጊዮርጊስ ገለበዳ የተባለ ኢትዮጵያዊ ወጣት 1816 ዓም ወደ ሮም እንዲመጣ ተደረገ። እነሱም ወጣቱ ሮም እንደደረሰ ቶሎ ብለው ኡርባን በተባለ የዘርአክህነት ኮሌጅ እንዲገባ አደረጉት። እርሱም ክህነት እንደተቀበለ የቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም አስተዳዳሪነት እንዲሰጠው ጠይቆ ስለተሳካለት የገዳሙን ያስተዳዳር ስልጣን ያዘ። አባ ጊዮርጊስ ከአለቆቹ ጋር በመተባበር ገዳሙን አሳድሶ 1820 ኢትዮጵያውያን ወደ ቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም እንዲመጡ ጥያቄ አቀረበ። ይሁን እንጂ እምበዛም አልተሳካለትም።

1855 ደብተራ ክፍለጊዮርጊስ የተባሉ ወደ ሮም ሂደው በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም 10 ዓመት ተቀመጡ። ደብተራው በጣም ሊቅ ነበሩ ይባላል። እርሳቸው በሮም በተቀመጡበት ጊዜ እንደነ ኢግናዚኦ ጉኢዲ እና ሉደቪኮ ደቪቶና የመሳሰሉ ምሁራን የኢትዮጵያን ቋንቋ ለማጠናቀቅ ወደርሳቸው እየሄዱ ይማሩ ነበር። ደብተራ ክፍለጊዮርጊስ ሮምን ትተው ወደ ኢየሩሳሌም ሄዱና እዛ 1908 ላይ ሞቱ። ከርሳቸው በኋላ የቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም እንደገና ያለ ኢትዮጵያውያን ቀረ። ስለዚህም የተለያዩ አቋማት ቦታውን ለመያዝ ተራወጡ። አባ ሉደቪኮ ደኮሳርዮ የተባለ መነኵሴ የቅዱስ ኢስጢፋኖስን ገዳም የዓይነስዉራንና የዲዳዎች /ቤት ለማድረግ ፕዮስ ፱ኛን ጠይቆ ሳይሳካለት ቀረ። ከዚህ በኋላ 1883 የቅድስት ሥላሴ ማህበር አለቃ የማህበራቸው /ቤት እንዲሆንላቸው ፈቃድ አግኝተው ገቡበት። 1916 ገብረማርያም ዓምደሚካኤል የተባለ ወጣት ለትምህርት ወደ ሮም ሄደና በካፑችን መነኵሴዎች አማካይነት በቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም የነበሩት የቅድስት  ሥላሴ ማሕበር መነኵሴዎች እንዲቀበሉት ተደረገ። ከዚያ በኋላ አንድ ለኢትዮጵያውያን የሚሆን ኮሌጅ በሮም እንዲሰራ ስለታሰበ የካፑችን መነኵሴዎች የቅዱስ ኢስጢፋኖስ ገዳም በብዙ ምክንያት ለኢትዮጵያውያን የተገባ ሆኖ ስለታያቸው አባ ካሚሎ በካሪ የተባሉ አንድ ኢየሱሳዊ ካህን ሓላፊነት ውስደው ወደ ፖፑ ጥያቄ እንዲያቀርቡ ተደረገ። ካሚሎ ለምን ቦታው ለኢትዮጵያውያን እንደሚገባ ግልጽ አድርገው ለርእሰሊቃነ ጳጳሳት በነዲክቶስ ፲፭ኛ አቀረቡ። ፖፑ የቅድስት ሥላሴ ማህበር ቦታውን ለኢትዮጵያውያን ትተው እንዲወጡና በቦታው የኢትዮጵያውያን ኮሌጅ እንዲሰራ አስፈላጊው ዝግጅት እንዲደረግ ትእዛዝ ሰጡ። በዚህ መልክ በቫቲካን ከተማ ውስጥ የኢትዮጵያውያን ኮሌጅ ተሰርቶጳጳሳዊ የኢትዮጵያውያ ኮሌጅ” ተባለ።

Screen Shot 2019-12-11 at 1.22.22 PM

ስለዚህ ወደ ኮሌጁ ለመግባት በሰላሳ ነሓሴ 1919 . . ስምንት ኢትዮጵያውያን ከነፍስአባታቸው አባ ተክለማርያም ካሕሳይ ጋር ሮም ገቡ። እነዚህ የመጀመርያ ተማሪዎች ከፍተኛ ትምሀርት ለመቀጠል ወደ ቫቲካን የተላኩት ከዓሊተና (ኢሮብ) ልደታለማርያም ትምህርትቤት እና ከከረን ነበር። የተማሪዎቹ መኖርያ ለጤና የማይመች ስለነበረ ከነዚህ የኮሌጁ የመጀመርያ ተማሪዎች አንዳንዶቹ እዛው ታመው ሞትዋል፤ ሌሎቹ ደግሞ ትምህርታቸውን አቋርጠው ወደ አገራቸው ተመልሰዋል። ከነዚህ ተማሪዎች ሓጎስ ፍሱሕ አሞዓስ የተባሉ የኢሮብ ተወላጅ ብቻ ትምህርቱን እስከ ዶክቶራል ዲግሪ ቀጥለው ክህነት ተቀበሉ። ዶክቶር አባ ሓጎስ ትምህርታቸውን ከጨረሹ በኋላ ወደ አገራቸው ተመልሰው በደሴ ጥቂት ዓመቶቸ አገራቸውን በማገልገል ላይ እያሉ በለጋ ዕድሜአቸው በድንገት አረፉ። ከነዚህ ከዓሊተና ከተላኩት ተማሪዎች አንደኛው 1950 የመላዋ ኢትዮጵያ የመጀመሪያ የግዕዝ ስርዓት ካቶሊካዊ ጳጳስ ሆነው የተሾሙት አቡነ ኃይለማርያም ካሕሳይ ነበሩ። አቡነ ኃይለማርያም ካሕሳይ 1950 እስከ 1961 . . ድረስ የመላ ኢትዮጵያ ካቶሊካዊ ሊቀ ጳጳስ ሆነው በአዲስ አበባ አገለገሉ። 1961 እስከ መጨረሻ ድረስ ደግሞ የዓዲግራት ሃገረስብከት ጳጳስ ሆነው አገልግለዋል።

ከበነዲክቶስ ፲፭ኛ ቀጥለው የሮም ፖፕ የሆኑት ፕዮስ ፲፩ኛ የቀድሞ ኮሌጅ የተሰራበት ቦታ ለተማሪዎች ጤና የማይመች ስለነበር 1928 ትንሽ ራቅ ባለ ቦታ በቫቲካን አትክልት መካከል አዲስ ትልቅ ኮሌጅ አሰሩ። ፖፕ ፕዮስ የአዲሱን የኢትዮጵያ ኮሌጅ መሰረትድንጋይ የጣሉት የልደታቸውን በዓል ምክንያት በማድረግ ነበር። ርእሰሊቃነ ጳጳሱ በዚህ አጋጣሚ ባደረጉት ንግግር አሮጌው ቤት ከመጠን  በላይ ተበላሽቶ እንደነበረና ለዓላማው የማይመች እንደነበረ ከገለጹ በኋልመልካም መስሎ የሚታየን መልካም ሐሳባችንና ፍቅራችን እጅግ በጣም ክቡር ለሆነ ለኢትዮጵያ ህዝብ መግለጫ የሚሆን እኛ አጠገብ በቫቲካን መንግሥት ውስጥ አዲስ መኖርያ የኢትዮጵያ ኮሌጅ ማሰራት ነውበሓዋርያዊ ስልጣናችን በቫቲካን ግቢ ውስጥ የኢትዮጵያ ዘርኣ ክህነት ኮሌጅ እናቆማለንብለዋል። በበዓሉ ሥነ ሥርዓት አከባበር አስራ አንድ ካርዲናሎችና ሌሎች የቤተክህነትና ዓለማውያን ባለስልጣኖች ተገኝተው ነበር።

11 የካቲት 1929 በቫቲካንና በጣልያን መንግስት መካከልየላተራን ውልየተባለ ስምምነት ተደረገ። በዚህ ውል መሰረት ቫቲካን ራሱን የቻለ ሉዓላዊ መንግሥት ሆነ። ይህ ስምምነት በተደረገበት ዓመት በቫቲካን ግቢ ውስጥ ይገኙ የነበሩት የዘርኣክህነት ኮሌጆች እንዲሁም መነኵሳትና የመነኵሳት ማህበሮች ሳይቀር ቫቲካንን እንዲለቁ ተወሰነ። ይህ ሁሉ ሲተገበር የኢትዮጵያውያን ኮሌጅ ብቻ በቫቲካን ግቢ ውስጥ እንዲቀር ተደረገ። ይህንን አንዳንድ ካርድናሎች አልደገፉትም ነበር፣ በተለይ ደግሞ በሙሶሊኒ በሚመራ በጣልያን መንግስት በኩል ብርቱ ተቃውሞ ነበር፤ ይሁን እንጂ ፖፕ ፒዮስ ፲፩ኛ ኢትዮጵያንና ኢትዮጵያውያንን በጣም ይወዱ ስለነበር በላተራን ውል መሰረት ሌሎች ኮሌጆች በሙሉ ከቫቲካን ሲወጡ የላተራን ውል በሚያፈርስ መልክ የኢትዮጵያ ኮሌጅ ብቻ ቫቲካን ውስጥ እንዲቀር ወሰኑ።

ጣልያን ኢትዯጵያን በወረረበት ጊዜ በዚህ ኮሌጅ በነበሩ ተማሪዎች ላይ በፋሺስቶች ጉዳት እንዳይደርስ ፕዮስ ፲፩ኛ ልዩ ጥበቃ እንዲደረግላቸው አድርገዋል። በነገራችንላይ ፕዮስ ፲፩ኛ የጣልያን ወታደሮች ኢትዮጵያን ለመውረር ሲሄዱ ባርከው ሸኙዋቸው ተብሎ የሚወራው የተሳሳተ ብሂል ነው። በአንዳንድ ስእሎች ላይ ለመባረክ እጁን ዘርግቶ የሚታየው የቄስ ልብስ የለበሰ ሰው እርሳቸው አይደሉም።

ይህ ከፍ ያለ ክብርና ታሪክ ያላት ብቸኛ አንዲት ኮሌጅ በቫቲካን ውስጥ መኖር ለኢትዮጵያ ህዝብ ትልቅ ክብር ነው። ስለዚህም የኢትዮጵያ ታላላቅ ሰዎችና ባለስልጣናት ወደ አውሮጳ ሲሄዱ ይህችን ኮሌጅ ሳይጎበኙ አያልፉም ነበር። ለምሳሌ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ሁለት ጊዜ፣ አልጋውራሽ እያሉ 1924 እና ንጉሠነገሥት እያሉ 1970 ልዕልት ተናኘ ወርቅና ልዑል አስፋ ወሰን 1932 . . እንዲሁም  በቅርቡ ዶክተር ዐቢይ አህመድ በ2019 . . ወዘተ. ይገኛሉ

ይህ ኮሌጅ ለኢትዮጵያውያንና ለኢትዮጵያ ብዙ ደጋግ ነገሮች ያስገኘ ኮሌጅ ነው። ይህ ትምህርት ቤት የተሰራው የሃይማኖት መሪዎች ለማፍራት ነበር፣ ሆኖም በጣም ብዙ የሃይማኖት መሪዎች ከማፍራቱ በተጨማሪ እጅግ በጣም ብዙ ካህናት ያልሆኑ ኢትዮጵያን በልዩ ልዩ ሞያ ያገለገሉ ምሁራንንም አፍርቷል። ባለፉት መቶ ዓመታት ብዙ ከዚህ ኮሌጅ ተምረው የወጡ ምሁራን ለኢትዮጵያና ለኤርትራ በርካታ ጥቅም አበርክትዋል፤ ሆኖም በዚህ አጭር ጽሑፍ ውስጥ ስለነሱ ለመጻፍ አልሞክርም፤ ይሁን እንጂ እዛ ተምረው ትልቅ ደረጃ የደረሱና ትልቅ አስተዋጽኦ ካበረከቱና አሁን በህይወት ከሌሉ የሃይማኖት መሪዎች የተወሰኑትን ለምሳሌ ያህል ለመጥቀስ ፤ አቡነ ኃይለማርያም ካሕሣይ፣ ካርዲናል ጳውሎስ ፃድዋ፣ አቡነብርሃ ፍራንስዋ፣ አቡነ ስብሓትለኣብ ወርቁ፣ አቡነ ዮሓንስ ወልደጊዮርጊስ፣ አቡነ ኪዳነማርያም ተክለሃይማኖት፣ አቡነ ተስፋማርያም ብድሆ፣ ዶክቶር አባ ወልደማርያም ካሕሣይ፣ ዶክተር አባ ተወልደመድህን ዮሴፍ፣ አባ ገብረሚካኤል መኵንን፣ አባ ሥዩም ተድላ፣ አባ ኪዳነማርያም ገብራይ፣ አባ ገብረማርያም አመንቴ ወዘተ፡፡ እነዚህ ብዙ ቁምነገር ከሠሩ የሃይማኖት መሪዎቸ በጣም የተወሰኑት መሆናቸው ሊሠመርበት ይገባል።

ማስገንዘቢያ

  • በጣልያን ቋንቋ የ’ኮለጆ’ ትክክለኛ ትርጉም በከፍተኛ ትምህርት ቤት (ኮሌጅና ዩንቨርሲቲ) የሚማሩ ተማሪዎች መኖርያ ማለት ነው እንጂ የትምህርት ተቋሙ ይደለም። ስለዚህ በእንግሊዝ ቋንቋ ኮሌጅ ከሚባለው ጋር እኩል አይደለም። በ Collegio Etiopico የሚኖሩ ኢትዮጵያውያን ከፍተኛ ትምህርት የሚማሩት ወደ ተለያዩ በሮም ከተማ ሚገኙ ዩንቨርሲቲዎች እየሄዱ ነው።  
  • የዚህ ጽሑፍ ጸሓፊ የመጀመርያና የሁለትኛ ደረጃ ዲግሪዎች እስካጠናቀቀበት ጊዜ ድረስ የተማረው በዚሁ ኮሌጅ እየኖረ ነበር። ስዚህ ይህንን ጽሑፍ ለመጻፍ የተጠቀመው ከሁሉም በላይ ያኔ የኮሌጁን ታሪክ ለማወቅ በማንበብና በመጠየቅ ገኘው መረጃ፣ እንዲሁም ያኔ ጻፋቸው የግል ማስታወሻዎች ነው። እንደ ተጨማሪ ምንጭ የተጠቀመው ደግሞ ኮሌጁ የተሰራበት 50ኛ ዓመት/ወርቃዊ ኢዮቤል ተከበረበት ጊዜ የኮሌጁ ምክትል ለቃ የነሩ አባ ኣድሓኖም ስእሉ የተባሉ ካህን ካደረጉት ንግግር የወሰዳቸው ማስታወሻ ነጥቦችን ነው። በዚህ ጽሑፍ ስማቸው የተጠቀ ርእሰ-ሊቃነ ጳጳሳት (ፖፖች) የነበሩበት ዘመን ለማረጋገጥ እንዲሁም ሌሎች ታዋቂ ግለ-ሰቦች በሚመለከት የጉግል (Google) ፍለጋ ተጠቅሟል።
  • በዚህ ጽሑፍ የተጠቀምነው የዘመን አቆጣጠር የአውሮጳውያን ቊጣጠር ነው።

ተጨማሪ ምንባብ

Collegio Etiopico, Da Wikipedia, l’enciclopedia libera (From Wikipedia, the free encyclopedia)

St. Stephan Thomas of the Abyssinians: The churches of Ethiopia in Rome, Ethiopian Herald, Jan 2019.

Taste of Africa in the midst of the Vatican , Rome Reports.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.